Fundacja rodzinna jako nowa forma organizacji pozarządowej w Polsce

Mariusz Olech

Autor: Mariusz Olech

Dodano: 29 grudnia 2020
rodzina 2+4

Fundacja rodzinna jako nowa forma organizacji pozarządowej w Polsce

Już na początku 2022 roku w polskim systemie prawnym ma się pojawić nawa forma organizacji pozarządowej w postaci fundacji rodzinnej. Znane są już główne założenia tej instytucji, która ma przede wszystkim służyć ochronie polskich firm rodzinnych oraz ułatwiać ich sukcesję.

Fundacje rodzinne od wielu lat funkcjonują za granicą. Mimo tego, że w poszczególnych krajach ich konstrukcje i zasady działania się różnią, to jednak na ogół łączy je wspólny cel, dla którego są powoływane. Celem tym jest zasadniczo zapewnienie sukcesji przedsiębiorstwa w obrębie rodziny, tak, aby zapewnić ciągłość jego funkcjonowania po śmierci właściciela i uniknąć rozdrobnienia majątku między spadkobierców, którzy często w ogóle nie są zainteresowani dalszym prowadzeniem firmy.

Sposobem na uniknięcie związanych z tym problemów jest tworzenie właśnie prywatnych, rodzinnych fundacji. Takie podmioty z reguły mają osobowość prawną i są tworzone albo jeszcze za życia fundatora, na podstawie aktu fundacyjnego, albo dopiero po jego śmierci (mortis causa), na podstawie sporządzonego przez tę osobę testamentu. Z woli fundatora fundacja jest też wyposażana w określony majątek, również poprzez przeniesienie go z firmy. Po takim przeniesieniu fundator (jeśli nastąpiło to jeszcze za życia tej osoby) przestaje być jego właścicielem, natomiast staje się nim fundacja. Podmiot ten nie może jednak swobodnie dysponować wspomnianym majątkiem, lecz jedynie w sposób określony przez fundatora.

Fundacje rodzinne – w zależności od przyjętych rozwiązań – mogą być zarządzane wspólnie przez członków rodziny fundatora, wybrane osoby z kręgu tej rodziny, albo przez osoby z zewnątrz, w postaci profesjonalnych menedżerów o odpowiednich kwalifikacjach oraz doświadczeniu.

To ostatnie rozwiązanie często okazuje się najkorzystniejsze z punktu widzenia zapewnienia nieprzerwanego działania przedsiębiorstwa, ponieważ w rodzinie fundatora nie zawsze znajdują się osoby, które mają predyspozycje do kierowania firmą.

Podstawowe zalety fundacji rodzinnej to m.in. możliwości:

  • uniknięcia zwykłego trybu dziedziczenia przy sukcesji przedsiębiorstwa rodzinnego,

  • ochrony majątku, który nie noże być przedmiotem zajęcia egzekucyjnego,

  • zapewnienia ciągłości firmy poprzez pogodzenie interesów zarówno spadkobierców zaangażowanych w jej funkcjonowanie, jak niezainteresowanych jej prowadzeniem,

  • planowania losów majątku rodzinnego, poprzez jasne ustalenie zasad, na jakich uprawnione osoby będą czerpać z niego pożytki oraz przez określenie jego przeznaczenia.

Obecne uregulowania prawne w Polsce

Jeśli chodzi o obecny stan prawny w Polsce, to na gruncie obowiązujących w naszym kraju regulacji, możliwości sukcesji rodzinnych firm są mocno ograniczone. Jak pokazuje praktyka, rodzimi przedsiębiorcy za życia korzystają w tym zakresie z darowizn majątku na rzecz członków najbliższej rodziny (najczęściej dzieci), albo wykorzystują struktury holdingowe. Często stosowane jest również przekazywanie przedsiębiorstwa wybranej przez nich osobie albo osobom jako spadku. W tym miejscu należy wspomnieć o stosunkowo nowych regulacjach, jakimi są przepisy o tzw. zarządzie sukcesyjnym. Wprowadziła je ustawa z 18 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej. Dzięki takiemu zarządowi możliwe jest zapewnienie ciągłości funkcjonowania przedsiębiorstwa po śmierci właściciela. Ustanowiony zarządca sukcesyjny zajmuje się bowiem tymczasowym prowadzeniem spraw firmy do chwili zamknięcia spraw związanych ze spadkiem. Na podstawie wspomnianej ustawy pojawiała się m.in. nowa kategoria tzw. przedsiębiorstwa w spadku, które jest odrębnym podatnikiem zarówno na gruncie przepisów o PIT, jak i VAT.

Powyższe rozwiązania nie gwarantują jednak zapewnienia ciągłości funkcjonowania firmy i zachowania integralności rodzinnego majątku w dłuższej perspektywie. Z tego powodu polscy przedsiębiorcy często decydują się na zakładanie fundacji rodzinnych za granicą, co jest niekorzystne z punktu widzenia interesów naszego kraju. W ten sposób dochodzi bowiem do migracji kapitału z Polski. Kapitał ten (również w postaci marek z dużą renomą na rynku), nawet jeśli nie jest przenoszony do utworzonych w innych krajach fundacji, często ostatecznie i tak trafia za granicę, ponieważ jest przejmowany przez obce firmy od następców przedsiębiorcy, którzy albo nie są zainteresowani kontynuowaniem jego działalności, albo nie potrafią się w tej sprawie między sobą porozumieć.

Aby zaradzić tym negatywnym zjawiskom, uznawszy dotychczasowe rozwiązania prawne w tym zakresie za niewystarczające – rząd podjął działania, aby możliwość tworzenia fundacji rodzinnych istniała również w Polsce. Ich główne założenia zostały zawarte w przygotowanej tzw. Zielonej księdze fundacji rodzinnej.

W świetle wspomnianych założeń, fundacje rodzinnej w Polsce, wzorem ich odpowiedników funkcjonujących w Europie, byłyby osobami prawnymi. Siedziba takiego podmiotu będzie musiała się znajdować na terytorium naszego kraju. Fundacja, o której mowa, byłaby powoływana za życia fundatora, w akcie założycielskim, albo ustanawiana po jego śmierci zgodnie z testamentem (zawierającym oświadczenie o jej utworzeniu). Dla bezpieczeństwa obrotu powinna być w tym zakresie zachowana forma aktu notarialnego. Fundacja rodzinna byłaby powoływana na czas określony bądź nieokreślony, a jej założycielami byłyby jedynie osoby fizyczne.

Tak jak to jest w przypadku tego rodzaju podmiotów funkcjonujących za granicą, podstawowym celem fundacji rodzinnej w Polsce będzie zarządzanie rodzinnym majątkiem i jego ochrona – zgodnie z wolą ustanawiającego ją fundatora. Cel ten może obejmować również przeznaczanie środków finansowych na wskazanych przez tę osobę beneficjentów, np. z przeznaczeniem na ich edukację czy pokrywane kosztów utrzymania. W roli beneficjentów będą mogły zostać obsadzone osoby fizyczne, zarówno spokrewnione z fundatorem, jak i niebędące jego krewnymi. Prawdopodobne jest jednak, że ustawodawca dopuści w tym charakterze także organizacje pożytku publicznego (OPP), np. fundacje realizujące cele dobroczynne.

Podobnie jak zwykłe fundacje, fundacja rodzinna działałaby na podstawie statutu. Dokument ten byłby sporządzany przed notariuszem i określał podstawowe zasady funkcjonowania danej jednostki, takie jak jej:

  • siedziba,

  • cele,

  • wysokość funduszu założycielskiego,

  • majątek fundacji w chwili jej ustanowienia,

  • czas trwania (jeśli jest oznaczony),

  • sposób reprezentacji,

  • zasady powoływania, odwoływania i okres kadencji członków organów,

  • prawa i obowiązki członków organów.

Status mógłby zawierać również inne zapisy normujące poszczególne kwestie ważne z punktu widzenia funkcjonowania danej organizacji, np. wskazanie beneficjentów danej fundacji rodzinnej.

Wpisanie podmiotu do właściwego rejestru

Osobowość prawną fundacja rodzinna osiągałaby z chwilą jej wpisu do właściwego rejestru. Nie jest jeszcze przesądzone, jaka to będzie ewidencja, ale wszystko wskazuje na to, że byłby to rejestr stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz publicznych zakładów opieki zdrowotnej KRS. Wpis ten odbywałby się więc na analogicznych zasadach jak te, które funkcjonują w odniesieniu do fundacji działających na podstawie ustawy z ustawy z 6 kwietnia 1984 roku o fundacjach. Zasady te zostały określone w ustawie z 20 sierpnia 1997 roku o Krajowym Rejestrze Sądowym. Przy czym w razie dopuszczenia instytucji fundacji rodzinnej do obrotu prawnego, zostaną zapewne w odpowiedni sposób zmodyfikowane.

Organy fundacji rodzinnej

Jak każda osoba prawna, fundacja aby mogła realizować wynikające ze statutu cele, musi mieć odpowiednie, określone w tym dokumencie organy. Dotyczy to również planowanych fundacji rodzinnych.

W świetle założeń, o których była mowa wcześniej, podstawowym i obligatoryjnym organem takiej jednostki ma być „Rada fundacji rodzinnej”, pełniąca funkcje zarządcze i reprezentująca ten podmiot na zewnątrz.

Wzorem wielu podobnych instytucji funkcjonujących za granicą, istniałaby również możliwość powołania specjalnego protektora albo „Rady protektorów” – jako organu wewnętrznego nadzoru.

Składniki majątku jednostki

Fundacje rodzinne będą również mogły dysponować – w granicach określonych przez fundatora i zapisanych w statucie – posiadanym majątkiem. Na majątek ten będą mogły się składać przede wszystkim różnego rodzaju aktywa przeniesione przez niego na własność fundacji, w tym m.in. środki pieniężne, rzeczy ruchome oraz nieruchomości, czy akcje i udziały w spółkach. Generalnie chodzi tutaj o mienie, które Kodeks cywilny ogólnie definiuje jako „własność i inne prawa majątkowe” (art. 44).

Nowa konstrukcja a klasyczne fundacje

W Polsce fundacje określane są mianem jednostek działających w tzw. trzecim sektorze, co oznacza, że są podmiotami prywatnymi, które jednak realizują społecznie użyteczne cele. Takie jednostki nie są nastawione na zysk (non profit), ani nie stanowią elementu struktury państwa (są to organizacje pozarządowe), mimo że do finansowania swoich zadań statutowych mogą prowadzić działalność gospodarczą, a w określonych sytuacjach wykorzystywać także środki publiczne.

Prywatny charakter będą miały również fundacje rodzinne. Jednak mimo podobnej nazwy będą się one istotnie różnić od klasycznych fundacji działających na podstawie wskazanej już wcześniej ustawy z 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach. Te drugie wolno bowiem tworzyć jedynie w celach społecznie lub gospodarczo użytecznych, co zostało wyraźnie wyartykułowane w art. 1 wspomnianej ustawy. Przykładowo wymieniono w nim takie zadana jak: ochrona zdrowia, rozwój gospodarki i nauki, oświata i wychowanie, kultura i sztuka, opieka i pomoc społeczna, ochrona środowiska czy opieka nad zabytkami W przypadku działalności takich podmiotów na pierwszym planie jest więc interes publiczny, a nie ochrona prywatnych interesów jednej konkretnej rodziny. Uwidacznia się to również na przykładzie losów majątku fundacji w przypadku jej likwidacji. Jeśli dotknęłoby to fundację prywatną, majątek ten co do zasady podlegałby zwrotowi krewnym fundatora. Natomiast art. 5 ust. 4 ustawy o fundacjach nakazuje, aby w takich przypadkach środki majątkowe takiego podmiotu po jego likwidacji były przeznaczone na określone w statucie cele użyteczności publicznej.

Czy będzie ustawa o fundacji rodzinnej?

Z drugiej jednak strony istnieją jednak pewne podobieństwa między konstrukcją klasycznej fundacji a proponowanym modelem fundacji rodzinnej. Oprócz prywatnego charakteru czy posiadania przez obie osobowości prawnej, trudno jest też negować, że działalność fundacji prywatnych będzie zbieżna z podstawowymi interesami Rzeczypospolitej Polskiej i przynajmniej celami gospodarczo użytecznymi, o których mowa w ww. art. 1 ustawy o fundacjach (skoro nawet autorzy przygotowywanych regulacji nie ukrywają, że interesy te leżą u podstaw prac nad przepisami, które mają umożliwić tworzenie w naszym kraju fundacji rodzinnych).

Dlatego w debacie publicznej na temat fundacji rodzinnych w Polsce pojawiają się postulaty, aby nowe przepisy dotyczące tworzenia oraz zasad funkcjonowania tego rodzaju jednostek zostały po prostu dodane do obowiązującej od ponad 30 lat ustawy o fundacjach. Nie brakuje jednak opinii, że fundacje rodzinne zasługują na odrębną regulację ustawową, a nawet głosów, że odpowiednim miejscem do uregulowania statusu podmiotów, o których mowa – jest ustawa z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych. Za przyjęciem tego ostatniego rozwiązania przemawia argument, aby odpowiedzialność członków organów fundacji prywatnej była ukształtowana analogicznie, jak w przypadku członków organów spółek prawa handlowego.

Prowadzenie działalności gospodarczej

Innym kluczowym, wymagającym rostrzygnięcia problemem jest znalezienie odpowiedzi na pytanie, czy fundacja rodzinna powinna mieć zagwarantowane prawo do prowadzenia działalności gospodarczej. Wprawdzie w wielu państwach, gdzie funkcjonują już tego rodzaju podmioty, taka możliwość została prawnie wyłączona, jednak nie jest to bezwzględną regułą. Są bowiem kraje, gdzie zakaz prowadzenia działalności gospodarczej przez fundacje rodzinne nie obowiązuje (np. Holandia). Kolejnym argumentem przemawiającym za dopuszczeniem takiej możliwości jest to, że przewiduje ją obowiązująca w Polsce ustawa o fundacjach, w odniesieniu do klasycznych organizacji tego typu. Wskazuje na to jednoznacznie treść art. 5 ust. 5 tej ustawy, w której jest m.in. mowa o tym, że fundacja może prowadzić działalność gospodarczą w rozmiarach służących realizacji jej celów.

Z kręgów rządowych docierają jednak sygnały, że przewidywany jest zakaz prowadzenia działalności gospodarczej przez fundacje rodzinne w Polsce.

Uzasadnieniem dla takiego zakazu jest fakt, że prowadzenie wspomnianej działalności jest obarczone dużym ryzykiem. Zagrożenie utratą lub uszczupleniem majątku, które się z nim wiąże, stałoby w sprzeczności z podstawowym celem fundacji rodzinnej, którym jest zabezpieczenie rodzinnego dorobku przed jego „roztrwonieniem”. Rozważane są natomiast rozwiązania pośrednie, zawierające pewien element kompromisu w tym względzie. Zakładają one, że fundacja rodzinna będzie miała możliwość bezpośredniego zarządzania nieruchomościami czy prawami na dobrach niematerialnych (np. prawami autorskimi). Natomiast typowa działalność gospodarcza w pełnym rozmiarze będzie mogła być prowadzona przez będące własnością fundacji rodzinnej spółki kapitałowe (np. spółki z o.o.).

Zagadnienia związane z opodatkowaniem

Kolejnym istotnym zagadnieniem związanym z funkcjonowaniem fundacji rodzinnych jest kwestia ich opodatkowania. To samo dotyczy beneficjentów takich podmiotów. Warto więc wspomnieć, że wniesienie majątku do fundacji rodzinnej ma być neutralne podatkowo. Oznacza to, że nie powstałby z tego tytułu przychód ani po stronie fundacji, ani po stronie przedsiębiorcy wnoszącego aktywa do takiej jednostki. Ponadto fundacja korzystałaby ze zwolnienia od podatku dochodowego od osób prawnych (CIT). Zwolnienie dotyczyłoby przynajmniej dochodów (przychodów) z tytułu dywidend otrzymywanych od zarządzanych przez nią spółek, a także uzyskiwanych ze zbycia udziałów i akcji.

Według założeń wniesienie wkładów do fundacji rodzinnej ma być neutralne pod względem opodatkowania CIT. Zwolnieniem od tego podatku mają być również objęte przynajmniej niektóre osiągnięte przez taką jednostkę dochody (przychody).

Podatek dochodowy na ogólnych zasadach płaciłyby natomiast podległe fundacji rodzinnej spółki, prowadzące działalność gospodarczą. Natomiast sama fundacja nie powinna być wykorzystywana do unikania opodatkowania, w związku z czym w nowych przepisach zapewne znajdą się regulacje wyłączające, a przynajmniej ograniczające optymalizację podatkowa za pomocą tej konstrukcji prawnej.

Opodatkowaniu mają natomiast podlegać świadczenia fundacji rodzinnej na rzecz jej beneficjentów – oczywiście po stronie tych osób. W tym zakresie znajdą odpowiednio zastosowanie przepisy ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. Nie oznacza to jednak, że każde przekazanie środków np. na kształcenie albo utrzymanie osoby fizycznej z takim statusem automatycznie będzie rodzić konieczność zapłaty podatku. W odniesieniu do osób z kręgu bliskiej rodziny fundatora rozważane jest bowiem zwolnienie wspomnianych świadczeń do określonej przepisami wysokości.

Mianowicie tacy beneficjenci, wskazani w akcie założycielskim lub regulaminie fundacji – otrzymujący od niej świadczenia pieniężne – korzystaliby ze zwolnienia od podatku do wysokości majątku, który został przekazany na jej fundusz założycielski.

Natomiast po przekroczeniu tego limitu wystąpiłoby opodatkowanie podatkiem od spadków i darowizn. Nadwyżka ponad wspomniany limit byłaby opodatkowana u beneficjenta na zasadzie proporcjonalnego przekroczenia wkładu, według 19% stawki podatkowej.

Przykład

Fundator przekazał na fundusz założycielski fundacji rodzinnej „X” wkład o wartości rynkowej 10.000.000 zł. Jednostka w ciągu kilku kolejnych lat dokonywała wypłat na rzecz osób fizycznych będących jej beneficjentami (dzieci fundatora). Do momentu, kiedy wartość przekazanych tym osobom środków finansowych nie przekroczyła wspomnianego limitu, świadczenia te nie były u nich opodatkowane (zarówno PIT, jak i podatkiem od spadków i darowizn). Opodatkowanie otrzymanych przez beneficjentów kwot podatkiem od spadków i darowizn wystąpiło dopiero wtedy, gdy suma dokonanych wypłat przekroczyła 10.000.000 zł. Objęta została nim każda kolejna otrzymana przez beneficjenta wypłata, w wysokości 19% nadwyżki ponad tę kwotę.

Zatem zasady dotyczące opodatkowana i zwolnienia od niego beneficjentów fundacji rodzinnej, według wstępnych założeń mają być zbliżone do tych, które funkcjonują w odniesieniu do osób z tzw. pierwszej grupy podatkowej w podatku od spadków i darowizn. Krąg podmiotów zaliczonych do tej grupy został określony w art. 14 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Należą: do niej m.in. małżonkowie, dzieci, wnuki, rodzice, pasierbowie, zięciowie, synowe, rodzeństwo, ojczym, macocha i teściowie

Grupa podatkowa

Osoby należące do poszczególnych grup w podatku od spadków i darowizn

0

małżonek, zstępni, wstępni, pasierb, rodzeństwo, ojczym, macocha

I

małżonek, zstępni, wstępni, pasierb, zięć, synowa, rodzeństwo, ojczym, macocha, teściowie.

II

zstępni rodzeństwa, rodzeństwo rodziców, zstępni i małżonkowie pasierbów, małżonkowie rodzeństwa i rodzeństwo małżonków, małżonkowie rodzeństwa małżonków, małżonkowie innych zstępnych.

III

inni nabywcy

W świetle wyjaśnień udzielanych przez organy podatkowe, osoby te mogą korzystać ze zwolnienia od opodatkowania podatkiem od spadków i darowizn (do wysokości określonych przepisami limitów) również z tytułu świadczeń wypłacanych przez zagraniczne fundacje rodzinne.

Interpretacja indywidualna dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z 22 stycznia 2009 r. (nr IPPB2/436-404/08-4/AF):

„(…) w przypadku otrzymania od duńskiej fundacji rodzinnej przez Wnioskodawcę darowizny nie będzie podlegać ona opodatkowaniu wyłącznie wówczas, jeżeli wartość jednorazowa lub wartość darowizn otrzymanych od tej samej instytucji w ciągu pięciu lat nie przekroczy kwoty wolnej od podatku, tj. kwoty 4.902 zł. Natomiast obowiązek uiszczenia podatku od darowizny powstanie zawsze, jeżeli jednorazowo wartość darowizny przekroczy wyżej określoną kwotę wolną od podatku, ewentualnie jeżeli po zliczeniu wartości darowizn otrzymanych od tego samego darczyńcy w ciągu ostatnich pięciu lat ich suma również przekroczy kwotę wolną”.

Wprowadzenie odpowiednich przepisów dotyczących zwolnień dotyczących beneficjentów fundacji rodzinnej, o których mowa, wiązałoby się z koniecznością ustanowienia nowego progu podatkowego w ustawie o podatku od spadków i darowizn.

Od kiedy nowe przepisy

Jeszcze nie wiadomo dokładnie, kiedy nowe regulacje odnoszące się do tworzenia i funkcjonowania fundacji rodzinnych, a także ich opodatkowania wejdą w życie. Najczęściej podawana jest data 1 styczna 2022 r.

Źródło:

  • Fundacja rodzinna. Zielona Księga (www.gov.pl).

  • ustawa z 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (tekst jedn.: Dz.U. z 2018 r. poz. 1491 ze zm.),

  • ustawa z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (teks jedn.: Dz.U. z 2019 r. poz. 1813 ze zm.),

  • ustawa z 15 lutego 1997 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2020 r. poz. 1406 ze zm.),

  • ustawa z 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn.: Dz..U. z 2019 r. poz. 1500 ze zm.).

Autor: Mariusz Olech
Mariusz Olech

Autor: Mariusz Olech

Prawnik z doświadczeniem w administracji skarbowej, dziennikarz. Ukończył studia magisterskie na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie oraz na Wydziale Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego. Jest także absolwentem podyplomowych studiów w zakresie Master of Business Administration. Wykładowca akademicki. Autor licznych publikacji z dziedziny podatków, prawa pracy i szeroko rozumianego prawa gospodarczego w czołowych polskich wydawnictwach.